SpaceX şirketine ait bir roket parçasının Ay’a çarpması bu hafta gündeme oturmuş olsa da, aslında bu, 2025 yılında yapılacak ticari bir Ay iniş görevinin parçası olan bir SpaceX üst kademesinin, güneş aktivitesi ve yerçekimi kuvvetleri nedeniyle istemeden Ay yüzeyine çarptığı uzun bir geçmişin sadece en son örneğidir.
Dünyadaki astronomlar, 5 Ağustos’ta yapılacak olan bu çarpışmayı gözlemlemek için teleskoplarını Ay’a yönelttiler. İstenmeyen bu durum, nadir bir fırsat sunarak, çarpmanın neden olduğu parlaklığı ve ortaya çıkan kraterin incelenmesine olanak tanıdı.
Çarşamba günü öğle saatlerinde (EDT), çarpışmanın kaydedildiğine dair resmi bir açıklama yapılmadı, ancak Associated Press’e göre Şili’deki bir teleskop tarafından Ay’daki krater tespit edildi.
NASA Başkanı Jared Isaacman yaptığı açıklamada, “Bu nadir olay, geçmişten günümüze uzanan uzun bir tarihe sahiptir” dedi. “Gerçek şu ki, meteoroidler saatte defalarca Ay yüzeyine çarpar ve bu üst kademe ile karşılaştırılabilir etkiler yaklaşık altı günde bir gerçekleşir.”
Ay’a Düşen Nesnelerin Tarihçesi
İnsanlığın Ay’a gönderdiği ilk görevlerden biri, aslında bir çarpıştırıcı görevi olarak tasarlanmıştı. Sovyetler Birliği’nin Luna 1 sondası, Ay’ı hedef alacak şekilde tasarlanmış ancak hedefine ulaşmak yerine yörüngesine girmeyi başarmış ve 2 Ocak 1959’da Ay’ın etrafında dönmeye başlamıştır.
Dokuz ay sonra fırlatılan Luna 2, 14 Eylül 1959’da Sinus Lunicus bölgesine çarparak insanlığın ilk nesnesini Ay yüzeyine ulaştırmıştır. Daha sonra ABD de benzer bir göreve imza atmış, ancak bu sefer NASA’nın planladığı gibi olmamıştır. Ranger 4 sondası, 26 Nisan 1962’de Ay’ın uzak tarafına çarpmıştır. Bu görevde de bir çarpıştırıcı bulunmaktaydı, ancak uzay aracının güneş panellerinin devreye girmemesi nedeniyle hem çarpıştırıcı hem de iniş aracı çalışmamıştır.
NASA’nın Apollo programı ile insanlar Ay’a ayak bastığında, bilim insanları ayrıca harici bir nedene bağlı olarak Ay yüzeyindeki sismik hareketleri ölçmek ve roketlerin sert inişlerinin etkilerini incelemek için Ay’a sismograflar yerleştirdiler. 1969’dan 1972’ye kadar olan dönemde, Saturn SIV-B roketlerinin ve Apollo lunar modüllerinin iniş aracıların sert inişleri bu amaca hizmet etmiştir.
Apollo görevinin ardından planlı çarpışmalar yavaşlamış veya tamamen durmuştur. Ancak SpaceX’in çarptığı roket parçası, 50 yıldan uzun bir süredir yaşanan ilk olaydır. 1993 ile günümüz arasında, dört Çin, üç Japon, iki ABD ve birer Hindistan ve Avrupa Uzay Ajansı (ESA) olmak üzere toplamda 11 sonda, görevin sonunda yörüngeden çıkarılarak Ay yüzeyine çarptırılmıştır.
Bu çarpışmalardan bazıları, sondanın bertaraf edilmesi amacıyla yapılmışken, diğerleri ise Lunar Prospector, Chang’e ve Chandrayaan-1 gibi görevlerde, ortaya çıkan kraterin incelenerek suyun varlığının doğrulanmasına yardımcı olmuştur.
İnsanların Ay’da Yaşaması ve Gelecek Planları
Ay’da kalıcı bir insan yerleşkesinin kurulması planlanırken, bu tür kazaların riski artmaktadır. NASA ve diğer uzay ajanslarının yanı sıra özel şirketlerin de dahil olduğu projelerle, Ay’da sürdürülebilir yaşam alanları oluşturulmaya çalışılmaktadır.
NASA Başkanı Jared Isaacman yaptığı açıklamada, “Gelecekte kurulacak Ay üssünde, astronotları ve yükleri sadece taşıyan değil, aynı zamanda altyapının bir parçası olacak yeniden kullanılabilir uzay araçları kullanılacaktır” dedi. Bu durum, gereksiz roketlerin bertaraf edilmesini önleyerek kaynak tasarrufu sağlayacaktır.
Uluslararası Uzay Hukuku
NASA liderliğinde yürütülen ve 70 ülkenin imza koyduğu Uluslararası Ay Anlaşması, uzay araçlarının ve ilgili roket parçalarının güvenli bir şekilde bertaraf edilmesi gerektiği konusunda üye ülkeleri yükümlülük altına almaktadır.
