150 yılı aşkın bir süre önce, Charles Darwin’in bazı yaprakları yapışkan olan Saxifraga bitkilerinin gizlice etobur olup olmadığını merak ettiği dönemden günümüze, Kunming Botaniği Enstitüsü’nden Tao Deng ve meslektaşları, bu hipotezi doğruladıklarını duyurdu. Ancak araştırmalar, Darwin’in incelediği türde değil, güneybatı Çin’in dağlık bölgelerindeki kayalık çatlaklara tutunan yakın bir akrabanda gerçekleşti.
Etobur bitkiler, esas olarak azot içeren besinleri aktif olarak çekerek, yakalayarak ve sonunda sindirerek elde ederler. Bu süreç, biyologların uzun zamandır merakla incelediği bir konudur.
Eşeyli bitkilerde etoburluğun bağımsız olarak ortaya çıkması, fizyolojik ve ekolojik sınırlamalar altında nasıl gerçekleştiği, bilim insanlarının ilgisini çekmektedir. Etoburluk, çiçekli bitkiler arasında 14 ailede birden çok kez evrimleşmiştir.
Etobur bitkiler genellikle yakalama yöntemlerine göre beş ana kategoriye ayrılır: pitcher bitkilerindeki tuzak, Venus flytrap’lerindeki kapanma, sunew’lerdeki yapışkan tuzak, bladderwort’lardaki emme ve mantar bitkilerindeki yılan veya istiridye tuzağı.
1875 tarihli Insectivorous plants adlı eserinde, Charles Darwin, Avrupa’dan iki Saxifraga türünün, yapışkan ve tüylü yaprakları nedeniyle böcekleri yakalayarak kullanıp kullanamayacağını öne sürmüştür. Ancak kendi besleme deneyimleri kesin sonuçlar vermemiş ve bu fikir uzun süre rafa kaldırılmıştır.
“Darwin, Drosera türlerindeki etoburluk üzerine yaptığı çalışmalarla ilham alarak, iki Saxifraga türünün – Saxifraga rotundifolia ve Saxifraga umbrosa’nın da benzer şekilde etobur davranışlar sergileyebileceğini öne sürmüştür,” diyor Dr. Deng ve ortak yazarları.
“Darwin, bu iki türü, glandular tüylere sahip bitkiler arasında en ilginç durumlardan biri olarak değerlendirmiştir.”
“Ancak Darwin, bu hipotezi besleme deneyimleri yoluyla test etmeye çalışmış olsa da, bu ilk girişimler kesin sonuçlar vermemiştir.”
“Kesin kanıtların olmaması, araştırmacıların bu Saxifraga türlerini gerçek etobur bitkiler olarak sınıflandırmasını engellemiştir.”
Araştırmacılar, çalışmada Darwin’in incelediği türlere ek olarak, Qinghai-Tibet Platosu ve Hengduan Dağları’ndaki kayaçlı yamaçlara tutunan küçük otsu bir bitki olan Saxifraga candelabrum‘a odaklanmıştır.
Arazi araştırmaları ve 1888 ile 2016 yılları arasında toplanan 45 adet örneklemde, çoğunlukla küçük, ısırık yapmayan midgelerin bitkinin glandular tüylerinde bulunduğu tespit edilmiştir. Bu durum, davranışın uzun süredir devam ettiğini ve yaygın olduğunu gösterirken, tesadüfi bir durum olmadığını ortaya koymaktadır.
Bitkilerin etrafını koku engelleyici cam kaplamalarla veya görüşü engelleyen ağlarla kapatıldığı deneylerde, bitkinin böcekleri kısmen koku yoluyla çektiği anlaşılmıştır. Bitkinin uçucu bileşiklerinin kimyasal analizi, diğer bitkilerde de böcekleri çeken bileşenlerin varlığını göstermiştir.
Floresan işaretli bir madde kullanılarak yapılan testler, Saxifraga candelabrum’un glandular tüylerinin, diğer etobur türlerde de bulunan bir sindirim enzimi olan fosfataz ürettiğini gösterirken, etobur olmayan bir Saxifraga türünde böyle bir aktivite bulunmamıştır.
En dikkat çekici bulgu ise, araştırmacıların azot-15 (15N) olarak zenginleştirilmiş bir diyetle beslenen meyve sineklerini bitkilere yerleştirmesidir. Etiketli böceklerden gelen azottun, daha sonra Saxifraga candelabrum’un dokularında, özellikle çiçeklerinde bulunduğu tespit edilmiştir. Kontrol grubundaki etobur olmayan bitkilerde ise böyle bir emilim görülmemiştir.
Bu bulgu, azotun besinden doğrudan alındığını ve topraktaki bozunan böceklerden değil, bitki tarafından emildiğini göstermektedir.
İlginç bir şekilde, bitkinin kendisini tozlayıcı olan daha büyük sinekleri koruduğu ve çoğunlukla daha küçük, tozlayıcı olmayan böcekleri yakaladığı görülmüştür.
Bilim insanları ayrıca bitkinin genomunu dizilemiş ve sundew’ler ve Güney Afrika kökenli Roridula gibi bağımsız olarak tuzakların evrimleştiği diğer etobur türlerin genleriyle karşılaştırmıştır. Böcekleri çekme, sindirme ve besin emimi ile ilgili genlerde ortak kalıpların, gen genişlemesinin ve hızlandırılmış evrimin olduğunu tespit etmişlerdir.
“Bulgularımız, Saxifraga türlerinde etoburluk için kesin kanıtlar sunmaktadır. Charles Darwin’in uzun zamandır çözemediği hipotezi doğrulamaktadır. Ayrıca, etoburluğun çiçekli bitkiler arasında daha önce düşünüldüğünden daha yaygın olabileceğini göstermektedir,” diye sonuçlandırmışlardır.
XJ. Zhang et al. 2026. Identification of carnivory in the flowering plant Saxifraga via multidisciplinary evidence. Nat Commun 17, 7557; doi: 10.1038/s41467-026-75288-y.
Kaynak: Sci.News Archaeology & Paleontology
