Galaksimizde ilk kez gözlemlenen, kara delikle güçlenen mikrosu Işınlanma sistemi keşfedildi. Yaklaşık 12 bin ışık yılı uzaklıktaki IRAS 18293−0941 sistemi, devasa bir yoldaş yıldızın soyduğu malzemeyi besleyen bir kara delikten oluşuyor ve bu yoldaşı her 11 Dünya günü etrafında döndürüyor. Bazı bu malzeme sistemin kutuplarına yönlendirildikten sonra etrafından kaçıyor ve ışık hızına çok yakın hızda iki çift su olarak uzaya fırlatılıyor.
Bu tür bir sistemin galaksimizde yüksek oranda dikkat çekici olması beklenir, ancak IRAS 18293−0941, yaklaşık üç on yıldır varlığı teorize edilmesine rağmen, kalın bir aralar gaz ve toz duvarının arkasında kaldığı için uzun süre gözlemlenemedi. Araştırmayı yöneten İspanya’nın Huan Üniversitesi’nden Josep Martí, “IRAS 18293−0941’ın her şeyi aslında göz önünde gizliydi” ifadelerini kullanarak, sistemin sıradan optik görüntülerde o kadar çok tozun ardında oturduğunu, dolayısıyla neredeyse görünmez olduğunu ve yıllar önce bir kataloga konduktan sonra büyük ölçüde unutulduğunu anlattı.
Gizemli Işığın Nereden Geldiği
Yıldızın ışığının titremesiyle başlayan bu hikâye, sistemin varlığına dair ilk ipucu olarak ortaya çıktı. Bu titreme, yoldaş kara deliğin 11,4 günlük yörüngesini ortaya koydu ve bilim insanlarının neredeyse yüz yüze bir açıdan gözlem yaptığını fark etmelerine yol açtı. Ardından radyo dalgalarıyla yapılan ek gözlemler, tek yönlü bir suyun varlığını gösterdi; çünkü diğer su, neredeyse doğrudan bize doğru değil, tam tersine Dünya’dan uzaklaşan bir yöne bakıldığı için görünmez kaldı.
Bu yönün doğruluğunu ve suyun IRAS 18293−0941 sisteminden, araştırmacıların incelediği yıldızla aynı yönde duran uzak bir galaksiden kaynaklanmadığını, Avrupa VLBI Ağı adı verilen radyo teleskobu ağıyla yapılan yüksek çözünürlüklü gözlemler teyit etti. Hollanda’daki VLBI Birleşik Enstitüsü’nden Benito Marcote, “Sonucun katı hale geldiği an buydu” diyerek, EVN konumlandırmasıyla elde edilen çözünürlükün, yıldızın bilinen konumuyla birlikte suyun bu yıldız sistemine ait olduğunu kesin olarak onayladığını vurguladı.
Kozmik Bir Hızlandırıcı ve Işık Kaynağı
Su, yüksek enerjili gama ışınlarının kaynağıdır ve bu ışınların her fotonu, Dünya’nın en büyük ve en güçlü parçacık hızlandırıcısı olan Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’nın hızlandırdığı parçacıkların enerjisinin on katına sahiptir. Su, Güneş‘in yaydığı enerjinin 500 bin katına eşdeğer enerji taşır ve beslenen kara deliklerin nasıl güçlü kozmik parçacık hızlandırıcılar haline geldiklerini ve bu kadar yüksek enerjili gama ışını fotonları ürettiklerini açıklayan gizemi çözer.
Üniversite üyesi Pedro Luque-Escamilla, sistemin zarafetinin hızlandırıcı motoru ile ışık kaynağının aslında birbirinden onlarca parsec uzaklıktaki iki ayrı nesne olması olduğunu söyledi. “Su hızlandırmayı yapar. Bulut ise parlamayı sağlar” sözleriyle, motorun hızlandırıcı görevini, ışığın ise çevredeki bulutun üstelikte üstlendiğini betimledi.
Bu keşif, uzaktaki aktif galaksilerin kalbinde bulunan ve bizi her zamankinden çok daha yakına, tam anlamıyla bir suya kıyasla çok daha yakın konumda bulunan bir mikrosu için, bu tür sistemlerin nasıl evrildiğini incelemek açısından benzersiz bir fırsat sunuyor. Ayrıca, suyun beslenen kara deliklerden çevreleyen galaksilere enerji aktarımını nasıl gerçekleştirdiğini incelemek için de bir imkân sunmaktadır. Araştırma, bir ön baskı olarak bir arşiv sitesinde yer almaktadır ve Astronomi ve Astrofizik dergisinde yayımlanmak üzere kabul edilmiştir.
Mikrosu ile tam anlamıyla bir su arasındaki temel fark, beslenen nesnenin kütlesinde gizlidir. Bir su, Güneş’in kütlesinin milyonlarca veya milyarlarca katı kadar kütleye sahip olan ve çevresindeki maddeyi besleyip suyu doğrudan Dünya’ya ateşleyen bir kara delikten oluşur. Oysa mikrosuda, IRAS 18293−0941’da da olduğu gibi beslenen nesne, Güneş’in kütlesinin birkaç yüze kadar olan çok daha küçük bir yıldız kütleli kara deliktir.
