Uzaydaki uyduların denetimsiz çoğalmasını durdurmak için astronomlar BM’nin Uluslararası Adalet Divanı’na umut bağlıyor

Astronomlar, Dünya yörüngesindeki uyduların sınırsız biçimde çoğalmasına engel olmak ve gökyüzünden yıldızların silinmesini önlemek amacıyla Birleşmiş Milletler’in (BM) Uluslararası Adalet Divanı’nsı (ICJ) devreye sokulmasını istiyor. Kararı, kâr amacı gütmeyen Dış Uzay Enstitüsü’nün (Outer Space Institute) öncülüğünde yürüttüğü girişimle, BM’yi Adalet Divanı’ndan bir danışmanlık görüşü istemeye ikna etmeyi hedefliyor. Bilim insanları, bu yolun yakın Dünya uzayının yörünge kirliliğinden ve aşırı aydınlanmadan karanlığundan korumada fırlatma yapan devletlerin yasal sorumluluklarını netleştireceğine umuyor.

2023’te, SpaceX’in Starlink’i gibi internet yayıcısı dev uydu kümelerinin (megaconstellation) yarattığı etkiyi ele almak üzere kurgulanan girişim, son 12 ayda yeni bir aciliyet kazandı. Bu yoğunlaşma, Amazon, Google ve Starcloud başta olmak üzere teknoloji devleri ve havacılık firmalarının, şimdiye kadar görülmemiş yüz binlerce uydudan oluşan ağlar kurma planlarını açıklamasıyla birlikte geldi.

Uzay aynaları ve karanlık gökyüzü riski

British Columbia Üniversitesi’nden astronom ve Dış Uzay Enstitüsü ortak koordinörü Aaron Boley, Space.com’a girişimin, uzayın barışçıl kullanımına ilişkin BM Komitesi (COPUOS) içinde ışık kirliliğini izlemek için bir uzman grubu kurulmasına yönelik girişimin oybirliğiyle onaylanamaması üzerine ivme kazandığını belirtti.

COPUOS üzerinden bir şeyi geçirmek son derece zor olabilir, çünkü COPUOS uzlaşı yoluyla işler. Uzlaşıyı yakalamak çok zordur ve bu yüzden çok sayıda takılı kalan girişimle karşılaşırsınız.

Aaron Boley, British Columbia Üniversitesi astronomu ve Dış Uzay Enstitüsü ortak koordinörü

Komite, uzaydaki uluslararası işbirliği için kuralları müzakere ediyor, ancak oybirliği şartı, çelişmilli ulusal çıkarların sık sık önüne dikilmesine yol açıyor.

Sadece oy veren devletlerin yüzde 50’si artı biri yeterlidir. Bu nedenle tek bir devletin engellemesi çok zordur. Herhangi bir politik nedenle bir devletin oy veremeyeceğini düşünse bile, bunu durduramaz.

Aaron Boley

Adalet Divanı’nın bağlayıcı gücü yok, ama diplomatik ağırlığı var

Divan, sunulan kanıtları inceleyip uluslararası bir antlaşmanın veya belirsiz bir hukuk kuralının yorumuna ilişkin bir görüş yayıyor. Ancak dikkate değer bir nokta var. Uluslararası hukuk ve politika uzmanı ve eski NASA hukuk danışmanı Robin J. Frank, Adalet Divanı’nın uygulatma mekanizması bulunmadığı için görüşlerin daha çok diplomatik bir araç olduğunu vurguluyor.

Adalet Divanı’nın uygulatma mekanizması yoktur, bu yüzden görüşler daha çok diplomatik bir araç niteliğindedir. Ancak yine de son derece değerli olabilirler. Sorunun farkındalığını artırırlar, aynı görüşe sahip devletlere işbirliği yapma imkânı sunarlar ve belirli bir ahlaki otorite taşırılar. Sonuçta bir devletin kendi çıkarını korumanın en iyi yolu, uluslararası standartlara uymaktan geçar.

Robin J. Frank, uluslararası hukuk ve politika uzmanı, eski NASA hukuk danışmanı

Boley, Pasifik’teki küçük ada devleti Vanuatu’un örneğini gösteriyor. Vanuatu, 2023’te devletlerin iklim değişikliğiyle mücadele konusundaki yükümlülüklerine dair bir danışmanlık görüşü almak için önemli bir uluslararası destek kazandı. Ardından gelen, Temmuz 2025’te yayılan danışmanlık görüşü, devletlerin hassas topluluklar ve gelecek nesiller için iklim kaynaklı zararları önlemek için harekete geçmesi gerektiğini kesin biçimde belirtiyor. Genel Kurul, Mayıs 2026’da bu görüşe dayalı bir karar aldı.

Yasal bağlayıcılığı olmasa da, Adalet Divanı’nın danışmanlık görüşü inanılmaz bir otorite taşıyor. Örneğin, bunu gerçekten bir anlaşmazlığı öne çıkarmak için kullanabilirsiniz.

Aaron Boley

Frank da buna katılıyor. ABD’deki karanlık gökyüzü aktivistleri, örneğin FCC’yi ışık kirliliğine aldırmadığı için dava etmek istese, danışmanlık görüşünün işe yarayacağını söylüyor.

Adalet Divanı’nın danışmanlık görüşünü ulusal yargı süreçlerinde kullanmanın ciddi bir ağırlığı var. Yerel mahkemeleri özünde buna uymaya ikna etmeye yardımcı olabilir. Önemli bir etki yaratabilir.

Robin J. Frank

Söylemine göre, Vanuatu davasıyla yayılan görüş, Adalet Divanı’nın çevre konularını ciddiye aldığını gösteriyor ve astronomlara küçük bir umut ışığı veriyor.

Bilim insanları, Adalet Divanı’ndan 1967 Uzay Antlaşması’nın birkaç yönünü netleştirmesini isteyecekler. Uluslararası uzay hukukunun omurgasını oluşturan Antlaşma’nın 9. Maddesi, “gösterilen uygun ilgi” (due regard) kavramını öne sürüyor; buna göre devletler uzayı serbestçe keşfedebilir, ancak bunun diğer devletlerin faaliyet ve çıkarlarına saygı göstererek yapması gerekir.

Adalet Divanı, ABD’nin kaç uydu fırlatabileceğini veya fırlatabilemeyeceğini söylemeyecek. Ancak ileride ABD’nin genel olarak uydu lisansına yaklaşımını değiştirebilir.

Aaron Boley

Boley, astronomların uzun süredir uydu megaconstellation işletmecileri ve devlet kurumlarıyla sorunun farkındalığını artırmaya çalıştığını, ancak şimdiye kadar istedikleri sonucu elde edemediklerini ekledi.

BM COPUOS içinde uydu ışık kirliliğini ve astronomi üzerindeki etkilerini izlemek için kurulmaya çalışılan uzman grubu; Şili, İspanya, Slovakya, Bulgaristan, Dominikan Cumhuriyeti, Peru ve Güney Afrika’nın desteğini almıştı.