Kanada’nın Québec eyaletinde kamp planı için çevrimiçi uydu haritalarını tarayan amatör gök bilimci Joël Lapointe, bir çukur yerine 390 milyon yıllık olduğu tahmin edilen devasa bir çarpışma krateri keşfetti. Uzak Côte-Nord bölgesindeki Marsal Gölü yakınlarında tespit edilen yapı, gezegen jeolojisi uzmanı Gordon Osinski’nin 2025 yılının Ekim ayında sahaya giderek doğruladığı araştırmalarla “Uhackatik” adını aldı ve dünyanın onaylanmış çarpışma yapısı sayısına yeni bir örnek ekledi. Lapointe’nin içgüdüsünü dinlemesi, bilim dünyasının dikkatini çeken bu buluşu ortaya çıkardı.
Dünyada yaklaşık 200 tanesi kesin olarak onaylanmış çarpışma yapısı bulunuyor; jeologlar ise bunun çok daha fazlasının keşfedilmemeyi beklediğini tahmin ediyor. Şimdi en az biri daha, üstelik büyük bir tanesi bu listede yer alıyor. Québec’teki bu krateri planladığı kamp gezisi sırasında çevrimiçi uydu haritalarına bakarken fark eden Lapointe, buluşunu uzmanlara ulaştırarak uluslararası bir araştırmayı tetikledi.
Bir çukur mu, yoksa krater mi?
Lapointe, 2024 yılında uzağın Côte-Nord bölgesine yapacağı kamp gezisini hazırlarken, Marsal Gölü yakınlarında çevrimiçi uydu haritalarında yuvarlak bir yapı fark etti. Bu çöküntünün bir çarpışma krateri olabileceğini düşünen amatör gök bilimci hem Avrupa’daki hem de Kuzey Amerika’daki uzmanlara başvurdu.
Soruları, Fransız araştırmalardan oluşan bir ekibin 2024 yılında Meteoritical Society (Meteoritler Topluluğu) toplantısında bu göl alanını Québec’teki olası 11. büyük çarpışma yapısının merkezi olarak listelemesine yol açtı. Bu da sonunda gezegen jeolojisi uzmanı ve Impact Earth veritabanının direktörü Western Üniversitesi’nden Gordon Osinski’nin konuya dahil olmasına neden oldu.
Başta şüpheciydim, ancak merakım kabaran bu konu beni o uzak sahaya gidip incelemeye yöneltti.
Gordon Osinski, gezegen jeolojisi uzmanı (Western University)
Osinski başlangıçta şüpheciydi. Ancak ilgisi çekilince, inceleme için o uzak bölgeye Ekim 2025’te bir keşif gezisi düzenlemeye karar verdi.
Sahanın zorlukları ve kesin kanıt
Osinski ve meslektaşları uçakla (floatplane) ulaştı ancak kısa sürede acımasız bir araziyle karşılaştı. Uçak kıyıya inemedi; ekip, ağır teçhizleriyle birlikte karaya ulaşmak için 50 metre (165 feet) suyunu geçmek zorunda kaldı. Arazi aynı zamanda çoruhlu, böceklerle dolu ve Osinski’nin “derin, dolambaçlı, sert otlaklarla kaplı” diye nitlediği bitki örtüsüyle örülüydü. Altı kıtada kapsamlı saha çalışmaları yürüten Osinski, koşulları hayatında yaşadığı en zorlu deneyimlerden biri olarak değerlendirdi.
Bölgedeki breksi kayaların, magmanın patlayıcı püskürmeleriyle oluşan parçalanmış kaya borularını andıran huni biçimli bir volkanik yapının ürünü olduğunu öncesinde jeolojik haritalama gösteriyordu. Ancak ikinci güne gelindiğinde araştırmacılar pek çok kayalık çıkışta, yapının aslında bir çarpışma krateri olduğuna işaret eden ayırt edici özellikler olan “shatter cone” (kırık koniler) tespit etti.
Sahada çıplak gözle görülebilecek en kesin çarpışma olayının tek kanıtıdır.
Gordon Osinski
Krateri oluşturan cismin büyüklüğü, merkezde yükselme ve sütun biçimli ayrışmayla işaretli yüksek kayalıklarla donatılmış, 25 kilometre (16 mil) genişliğinde karmaşık bir krater yapısı yaratmaya yeterliydi. Osinski, benzer boyutta bir cismin bugün Québec’e çarpsa “büyük şehirleri yok edecek ve küresel iklim etkileri yaratacak” ölçekte bölgesel yıkıma yol açacağını belirtti.
Kraterin yaşı ve bilimsel tanınması
Kaya örnekleri, kraterin muhtemelen 390 milyon yıl önce oluştuğunu gösterdi; bu da yaklaşık 100 milyon yıl önce Asteroid kuşağındaki çarpışmalarla ilişkilendirilebilecek bir çarpışma artışı yaşından çok daha erkiye denk geliyor.
Araştırmacı ekip, Innu Topluluğu’nun Ekuanitshit organıyla görüşmelerin ardından krateri “Uhackatik” adını verdi. Ekip krateri temelde onaylanmış kabul ederken, Meteoritical Society’nin bir komitesinin siteyi bir sonraki toplantısında resmi olarak bir çarpışma krateri olarak tanıması bekleniyor. Bu, 2018 yılında bulunan 31 kilometrelik Hiawatha yapısından bu yana keşfedilen en büyük çarpışma krateridir.
Osinski, NASA’nın ilk Artemis Jeoloji Ekibi üyesidir ve astronotlara jeoloji eğitimi vermekte yardımcı olmaktadır; ancak o kadar ulaşılması zor olduğu için Uhackatik’te yakın zamanda astronot görmeyi beklemiyor. Geçmişte astronotların jeoloji eğitimini yaptığı Labrador’da daha genç ve erişilebilir bir çarpışma krateri var: Kameshtashtan (ayrıca Mistastin Lake olarak bilinen).
Vatandaş bilimciden mesaj
Lapointe için yeni krateri bilim dünyasına duyurmak, uzun süre anmsacağı bir olay oldu. Araştırmacıların bunun gerçekten bir krater olduğunu onayladığında “Ay’dan çok mutlu” olduğunu söyledi; ayrıca başka bir medya kuruluşuna da “Herkesti, içgüdülerini ya da bir gözlemi—hangi alanda uzman olursanız olun—görmezden gelmemeye teşvik ediyorum” diye hitap etti.
Vatandaş bilimciler, bilim dünyasında iz bırakmayı umuyorsa NASA üzerinden birçok fırsat buluyor. Daily Minor Planet projesiyle Dünya için risk oluşturabilecek asteroit ve kuyrukkuyruk yıldızları aramaya yardımcı olunabilir. Impact Flash ile meteoroit çarpışmalarından kaynaklanan parlamaları görmek için Ay’ın karanlık kısımları taranabilir. Exoasteroids projesinde ise güneş sistemimizin ötesindeki asteroitlerin izlerini takibe alınabilir.
NASA Earth Observatory görüntüleri Lauren Dauphin tarafından U.S. Geological Survey’nin Landsat verileri kullanılarak hazırlandı. Fotoğraflar Gordon Osinski (Western University)’ye ait. Metni Adam Voiland kaleme aldı.
[…] Çekebilir: Kamp için izlediği uydu haritasında 390 milyon yıllık bir çarpışma krateri buldu: QuebecR… Kaynak: NASA […]