Jüpiter‘in dört büyük Galilean uydusu (İo, Europa, Ganymede ve Callisto), 2026’nın sonundan 2027’nin başına kadar yörüngelerini değiştirerek birbirlerinin önünden geçme ve tutulma gösterisi yaşatacak. Dünya‘dan gözlemlendiğinde “karşılıklı transit-tutulma dönemi” olarak adlandırılan bu olgu, gezegenin büyük uydularının karmaşık etkileşimlerini izlemek için elverişli bir zaman dilimi sunuyor. Bu dönem her beş yılda bir, Jüpiter’in Güneş etrafında bir tur atmasının yaklaşık yarısındakı sürede gerçekleşiyor.
Karşılıklı transit ve tutulmalar on yıllık (bidekal) dönemlerde ortaya çıkıyor ve bu süreç, uyduların yörüngeleri Jüpiter’in Güneş etrafındaki yoluna göre hafifçe eğrik olmadığı sürece sürekli bir durum olurdu. İçten dışa doğru İo’dan başlayarak Europa, Ganymede ve en dıştaki Callisto’ya kadar tüm uyduların eğrilikleri, sırasıyla Jüpiter’in ekvator düzlemine göre bir dereceden az; bu ekvatoar düzlem ise gezegenin Güneş etrafındaki yörüngüne göre üç dereceyi biraz aşacak şekilde eğrik. Jüpiter’in kendisinin yörünge düzlemi (ecliptic) ile olan eğriği ise bir dereceden hafif fazla.
Karşılıklı Tutulma Döneminin Takvimi ve Gezegenin Konumu
Bu dönemin resmen başlaması, Callisto’nun 20 Mayıs’ta Jüpiter’in gölgesini tekrar yansımasıyla işaretlendi; bu olay tutulma döneminin yaklaştığını müjdeliyor ve Callisto bu gölgelenmeyi 5 Ağustos 2028’e kadar sürdürülecek. Resmi tutulma döneminin ortası bir sonraki ay, yaklaşık olarak Ekim’in ortasında gerçekleşecek.
Mevcut dönem zaten iyi ilerlerken, aynı zamanda Jüpiter’in 29 Temmuz’da Güneş konjüksiyonundan geçmesiyle de başladı. Jüpiter şimdi şafaktan önceki gökyüzünde belirgin bir şekilde görünüyor ve dört uydunun katıldığı olaylar giderek daha sık yaşanmaya başlıyor.
Jupiter, 18 Kasım’da Güneş’in yaklaşık 90 derece batısında konjüksiyona yaklaşırken gölgesini bir tarafa doğru kaydırıyor ve 11 Şubat 2027’de karşıt konuma (opposition) yaklaştıkça gezegenin arkasında neredeyse düz bir çizgiye geri dönüyor. Uyduların gölgeleri de aynı şekilde “genişten yana” sonra geri dönerek kaybolma gösterisini sürdürüyor.
Gözlem verilerinin geometik açıklaması (Dave Dickinson)
Olayların Türleri ve Karmaşıklığı
Gözlemlenecek olaylar son derece karmaşık bir hal alabiliyor. Bir uydunun diğerinin önünden geçtiği bir tutulma (occultation) sırasında, başka bir uydunun diskini geçen gölge ise bir tutulma (eclipse) oluşturuyor. Tıpkı Dünya’daki tutulmalar gibi bunlar da üç çeşitte gerçekleşiyor: tam (tamamen örtülme), halkalı (halka benzeri) ve kısmi (sadece bir bölümün örtülmesi).
Tecrübeli bir gözlemci, uydunun görünüşünden yalnızca hangi uydunun gölge oluşturduğunu ayırt edebilir. Bu ayrım, Callisto’nun büyük ve pürüzlü yayılan gölgesinden, İo’nun mürekkep kadar siyah küçük noktasına kadar uzanıyor.
Dört Galilean uydudan içteki üçü (Ganymede, Europa ve İo) birbirleriyle 1-2-4 rezonansında. Bu durum, örneğin İo’nun Jüpiter etrafında iki tur attığında, Europa’nın yalnızca bir tur attığını ifade ediyor.
Kesin Gölgeli Transit Olayları ve Kaynaklar
Bu rezonans sayesinde nadir durumlarda üçlü gölge transit olayı da ortaya çıkabiliyor. Böyle bir olayın son örneği 24 Ocak 2015’te gerçekleşti ve bir sonraki örnek 20 Mart 2032’de görülecek.
Jüpiter’in uyduları için olgu tahminlerinde kullanılabilecek kaynaklar arasında ICMME’nin web sitesi ve SETI PDS halka düğümü bulunuyor. Stellarium gibi gezegen-evi (planetarium) programları da yaklaşan olayların tahmini ve simülasyonu için kullanışlı bir işlev sunuyor.
Gözlem Zorlukları ve Gerçek Bir Güneş Tutulması
Bu olayları gözlemlemek ve görüntülemek, uyduların kendilerinin çok küçük boyutu nedeniyle zorlu olabiliyor. En büyük uydu olan Ganymede bile ancak 1.3″ (saniye derece) gibi küçücük bir disk sunuyor. Yine de küçük bir teleskop bile, diğer bir uydunun gölgesinin arkasında kalan ve yavaşça görünmez olup geri dönen tam tutulmadaki bir uyduyu ortaya çıkarabilir. Tutulmalar (occultations), iki uyduyun birleşip ardından ayrılmaları şeklinde görüneceğinden birleşme benzeri bir görüntü sunuyor.
B tabii ki, bir uydunun gölgesinin başka bir uydunun üzerinden geçtiğinde gördüğümüz şey aslında bir güneş tutulması. Bir uyduyun yüzeyinde, diğer bir uyduyun gölgesi içinde durduğunuzda (bir uzay kıyafeti paklamayı ve uygun radyasyon koruması önlemlerini almayı unutmayın) bize Dünya’dan gördüğümüze benzer tam güneş tutulması izlersiniz.
Bu karşılıklı tutulma olaylarını bir Jüpiter yörüngesinden fazla süredir takip ediyorum. Bu karşılıklı tutulma döneminde, Jüpiter’in uydu konvoyunun karmaşık dansına dair kanıt niteliğindeki bu Jovian hareketini takibe devam edin.
İo’nun Jüpiter’in üzerinde gölge oluşturması. Kaynak: Ralph Smyth.
Henüz yorum yok