•Atarcalar: Düzenli Atımlar Yayan Dönen Nötron Yıldızları
Atarca ya da pulsar, “atan radyo kaynağı” anlamına gelen İngilizce terimden türetilmiş olup, mıknatısal kutuplarından elektromanyetik ışınım yayan oldukça mıknatıslanmış, dönen bir nötron yıldızıdır. Bu ışınım yalnızca bir ışın Verden’ya doğrultulduğunda gözlemlenebilir; bir deniz fenerinin yalnızca ışığının bir gözlemcinin yönüne doğrultulmasıyla görülebilmesine benzer biçimde, bu durum yayınımın titreşimli (atımlı) görünümünden sorumludur. Nötron yıldızları çok yoğundur ve kısa, düzenli döngülere sahiptir. Bu özellik, tek bir atarca için milisaniyeden saniyeye kadar değişen atımlar arasında çok kesin bir aralık oluşturur.
Zamanlayıcı Dizilerinin Bilimsel Kullanımı
Atarcaların döngüleri, onları gök bilimciler için çok yararlı araçlar durumuna getirir. Kaynakta belirtilen en önemli uygulamalardan biri, bir ikili nötron yıldız dizgesindeki bir atarcanın gözlemleridir. Bu gözlemler, kütleçekimsel dalgaların varlığını dolaylı olarak doğrulamak için kullanıldı. Atarcaların bu kadar değerli olmasının nedeni, son derece düzenli döngü döndürmeleridir; ancak kaynağa göre bu döngüler zamanla yavaşlar.
Dönüş Yavaşlaması ve Kapanış
Dönme gücüyle çalışan atarcalarında, ışın çok güçlü mıknatısal alanın deviniminden bir elektrik alanı oluşturan nötron yıldızının dönme erkesinin bir sonucudur. Bu da yıldız yüzeyindeki yüklü parçacıkların (proton ve elektronlar) hızlanmasına neden olur. Elektromıknatısal güç yayıldıkça bu dönüş zamanla yavaşlar. Bir atarcanın dönme hızı yavaşladığında, radyo atarca mekanizmasının kapandığına inanılır; bu olaya “ölüm çizgisi” denir. Bu kapanış, oluşumdan yaklaşık 10-100 milyon yıl sonra gerçekleşiyor gibi görünüyor. Kaynak, evrenin 13,6 milyar yıllık çağında doğan tüm nötron yıldızlarının yaklaşık %99’unun artık atmadığını belirtiyor.
Bilimsel Belirsizlikler
Atarcaların hızla dönen nötron yıldızları olduğu genel kabul görse de, atarcaların ışınımlarını nasıl yaydıkları konusundaki kuram hâla gelişmekte olduğunu kaynak vurguluyor. Max Planck Verden Dışı Fizik Enstitüsü’nden Werner Becker 2006’da, atarcaların ışınımlarını nasıl yaydıkları üzerine olan kuramın yaklaşık kırk yıllık bir çalışmadan sonra bile hâla emekleme aşamasında olduğunu belirtmiştir. Bu açıklama, konunun tam olarak anlaşıldığı yönünde kesin iddiaların ötesinde tutulması gerektiğini göstermektedir.
Atarcaların Çeşitliliği
Gök bilimciler tarafından elektromanyetik ışınımın gücünün kaynağına göre ayrılmış üç ayrı atarca sınıfı bulunmaktadır: dönme gücüyle çalışan atarcalar, birikimle çalışan atarcalar ve magnetarlar. Bu üç nesne sınıfı da nötron yıldızları olsa da, gözlemlenebilir davranışları ve altında yatan fizik oldukça farklıdır. Milisaniye atarcaları, milyarlarca yıl önce nötron yıldızları oluşturmayı bırakan küresel kümelerde görülür ve bilinen en eski atarcalar sayılır.
Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.
Ingen kommentarer endnu